Gelovigen, min of meer gelovigen, ongelovigen: wie gelooft die mensen nog? – 't Scheldt

Gelovigen, min of meer gelovigen, ongelovigen: wie gelooft die mensen nog?

Salman Rushdie zei ooit: ‘Het probleem met die mollahs is dat ze geen zin voor humor hebben’. De briljante Iraans-Nederlandse filosoof-wetsgeleerde Afshin Ellian kwam in Goedemorgen Nederland op WNL weer eens ongezouten de puntjes op de i zetten. Ellian doceert aan de Universiteit van Leiden en vult een pittige blog voor Elsevier

Salman Rushdie zei ooit: ‘Het probleem met die mollahs is dat ze geen zin voor humor hebben’. De briljante Iraans-Nederlandse filosoof-wetsgeleerde Afshin Ellian kwam in Goedemorgen Nederland op WNL weer eens ongezouten de puntjes op de i zetten. Ellian doceert aan de Universiteit van Leiden en vult een pittige blog voor Elsevier.

*

In verband met het uitschakelen van generaal Soleimani plaatste hij deze barbaarse terrorismevoeder in een juist perspectief. De man werd inmiddels zowat 7 keer begraven tot er bij zijn definitieve verdwijnen 35 hysterische rouwenden sneuvelden bij het elkaar goedmoedig vertrappelen. In Iran met zijn 80 miljoen inwoners krijgt het regime makkelijk een paar honderdduizend sukkelaars op de been om voor de camera uitzinnig te huilen over deze ‘volksheld’. De mening van Ellian als scherpzinnige analyticus van de islamwereld klinkt al vele jaren. Anders dan bleke politicologen van bij ons laat men beter mensen aan het woord die in Iran hun leven dreigden te verliezen. Eén Darya Safai is echt wel onvoldoende om duiding te verschaffen.

Met al dat ‘Dood aan de ongelovigen’-gebrul namen we graag ‘A short history of atheism’ van Gavin Hyman uit 2010 bij de hand. Hier even een beknopte en bijzonder onvolledige toelichting waarvan we toch hopen dat ze verhelderend kan zijn. Hyman geeft les in religieuze studies aan de Universiteit van Lancaster. Het woord ‘atheïsme’ werd voor het eerst gebruikt door Sir John Cheke in 1540 bij een vertaling van ‘Over bijgeloof’ van Plutarchus. Met die beschuldigende term wordt in de tekst een ontkenning van de goden bedoeld. In de eigen aanvulling van Cheke slaat atheïsme op het niet geloven dat er een directe goddelijke tussenkomst in de wereld bestaat. In de periode tot 1630 was een atheïst iemand die slechts bepaalde onderdelen van de theologie in vraag stelde. Pas later hield het een verwerping in van de hele geloofsdoctrine vanuit een positie als buitenstaander.

Met de moderniteit, die vorm kreeg vanaf 1630, deed zich in Europa tegelijkertijd een opstoot van hekserij en occultisme voor. Binnen kerkelijke en maatschappelijke kringen begon men daardoor overal atheïsten te ontwaren, ook waar er geen waren. Het begrip werd dan ook geassocieerd met een negatieve en zelfs destructieve opstelling. Tegen het eind van de 17de eeuw luwde de golf van tovenarij. Atheïsme was niet langer een interne ketterij maar een externe aanval op het theïsme. Een drang naar zelfidentificatie en een verlangen om als respectabel individu toch ongelovig te kunnen zijn kwam sterk naar buiten in het midden van de 18de eeuw. Van de Parijse salonfilosofen was Denis Diderot (1713-1784) de eerste die zich openlijk als atheïstisch denker profileerde. Als hoofdredacteur van de omvangrijke Encyclopédie was hij een uithangbord van de Verlichtingsideeën. Eerst theïst, dan deïst (wat vager godsbesef) en dan zelfs pantheïst (heel de natuur is god) voelde hij zich genoopt om de wetenschappelijke denk- en onderzoeksmethodes van Descartes en Newton te bevrijden van hun religieuze context. Vanuit zijn intellectuele integriteit zou hij het wellicht niet zo hebben kunnen waarderen dat tijdens de Franse Revolutie het atheïsme tot een soort staatscultus werd gepromoot met Tempels der Rede en andere zotternijen als paradoxaal toppunt van verplicht ongeloof.

Bij de oprichting van de Verenigde Staten van Amerika met de Onafhankelijkheidsverklaring in 1776 opteerden de ‘Founding Fathers’ beslist voor een scheiding van kerk en staat. Niet uit antireligieus sentiment, wel integendeel. De staat mocht zich niet bemoeien met individuele geloofsovertuigingen maar het was evenzeer de intentie dat burgers hun geloof samen konden delen. Geloof én vrijheid gaan in de VS nog steeds hand in hand, hetgeen door vele Europeanen nog steeds niet helemaal kan worden gevat. Neem een Amerikaan noch zijn god noch zijn recht op vrijheid af, want je grijpt daarmee rechtstreeks in zijn DNA in. De staat is geen religievrije zone maar beschermt je vrij geloof.

In Engeland heerste dan weer veel huiver voor de bloedige ontsporingen van de Franse Revolutie. Immoraliteit en wetteloosheid waren de 2 grootste angsten in het Victoriaanse Groot-Brittannië van de 19e eeuw. Bovendien ontstond er binnen intellectuele middens een dorst naar esoterische (verborgen) en exotische (uitheemse) kennis. Naast de vrijmetselarij bloeide de Theosofie (letterlijk: de kennis omtrent het goddelijke) die een synthese tot stand wou brengen van wetenschap, religie en filosofie uit alle tijden en oorden. Deze breed spirituele beweging was tegelijk christelijk-kritisch.

Om het negatieve stigma van atheïsme te vermijden noemde ene George Jacob Holyoake zich een ‘secularist’. Romanschrijfster George Eliot wou de moraliteit redden van de religie en ging voor een ‘religion of humanity’. De befaamde naturalist Thomas Huxley vond het atheïsme te dogmatisch, te veel verbonden met extreemlinks en bovenal was er eigenlijk geen bewijs dat God niet bestond. Hij verklaarde zichzelf een ‘agnosticus’ (a-gnosis; niet-weten). Karl Marx op zijn beurt veroordeelde het christendom als een hefboom voor het kapitalisme en koppelde revolutie en atheïsme aan elkaar. Hierdoor werd vervolgens het christendom steeds vaker als conservatief en reactionair bestempeld door links. Een laatste anekdote: Charles Bradlaugh werd verkozen in het Britse parlement in 1880 en weigerde als atheïst om trouw te zweren aan de Queen omdat hij dat op een Bijbel moest doen. Pas in 1886 liet de Speaker of the House hem toe.

Intussen toonden talrijke onderzoeken aan dat de werkende klasse het massaal liet afweten qua kerkbezoek. Dit geschiedde uit absolute onverschilligheid eerder dan uit opstand tegen het geloof. Geen militant atheïsme maar inertie. Friedrich Nietzsche zag hierin de voorbode van een serieus beschavingsverval in Europa. In zijn boek ‘Kosmopolis-Verborgen agenda van de Moderne Tijd‘ (1990) beschrijft cultuurfilosoof Stephen Toulmin hoe de Zeitgeist van 1914 zich uitrekte tot in de jaren ‘60 en dan pas een heuse filosofische goddeloosheid inluidde. Een aangeporde of een verveelde groepsgeest? Sociologe Grace Davie heeft het daarbij over ‘believing without belonging’: een vanuit je residu aan verlangen naar iets Hogers geloven zonder dat collectief te willen belijden.

Het atheïsme is dus een gradueel proces van zowel gerijpt inzicht als van vertraagde afwijzing. Ook in de Middeleeuwen trachtte men te geloven via begrip. Sinds het tribalisme uit de Arabische wereld de islam ging domineren verdampte het rationeel begrip dat geleerden uit de rijke Soefi-traditie steeds hooghielden. Wanneer de sublieme dichter Rumi het heeft over ‘Het ik, die duistere despoot’, dan verwijst hij naar een mystieke inkleuring van het geloof die het ego van zijn voetstuk sleurt. Het roepen om wilde wraak met vlagverbrandingen en multiple moordaanslagen alom zouden doen hopen dat er meer moslims de rug zouden rechten, hun vrijheid zouden terugnemen en voluit zouden lachen met de ayatollahs en hun ongelooflijke geloof. Het ego van de mollahs is nog niet bekomen van zijn zwelling. Als de sjah hen als grootgrondbezitters niet extra had belast, zaten ze waarschijnlijk nu nog gewoon elkaar tulbandvrij in de haren zoals een getemde theoloog betaamt.

***

We denken bij ‘tScheldt een klassieke filosofieclub op te richten als tegenhanger voor de blitze denktanken van deze tijd. Steun ons met sigaren, whisky en enkele abonnementen:

1 reactie op “Gelovigen, min of meer gelovigen, ongelovigen: wie gelooft die mensen nog?

  1. DIFFICULT MEDITATION ….????… … .GODS CREATE HUMAN WITH EMPTY BRAINS ..???… SO STUPID SLAVES ..???..  AND GODS CREATE DIRTY EARTH-MOON-MARS  IN COSMOS…??….    http://rene-reychler.webnode.nl/  

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

  • Aanmelden
Wachtwoord kwijt? Voer je gebruikersnaam of e-mailadres in. Je ontvangt dan een link om een nieuw wachtwoord aan te maken via de e-mail.