De twintig boeken die ons denken veranderden – 't Scheldt

De twintig boeken die ons denken veranderden

Het gebeurt heel af en toe. Er verschijnt een boek waar iedereen het over heeft en nog jaren over napraat. Alles lijkt op zo’n moment samen te val-len: een schuivende tijdgeest, een scherpe den-ker die naar voren treedt en een hongerig publiek op zoek naar nieuwe inzichten. ‘Kapitaal in de 21ste eeuw’ van de Franse econoom Thomas Piketty was recent zo’n boek. Het succes ervan zette de redactie van Nederlands oudste (vrijzinnig) opinieweekblad De Groene Amsterdammer er toe aan op zoek te gaan naar vergelijkbare stormachtige bestsellers in de periode 1946 – 2006. Doorslaggevende criteria bij het maken van de keuzes was of de boeken een onderwerp op de agenda zetten waarmee het grote publiek tot dan toe vrijwel onbekend was en of ze het denken in een nieuwe richting stuurden. Uiteindelijk werden twintig essays aangehouden die zopas door redacteuren en medewerkers van het tijdschrift werden gepresenteerd in het door Amsterdam University Press (AUP) uitgegeven werk ‘De twintig boeken die ons denken veranderden’. Voor de samenstelling ervan tekende Casper Thomas, redacteur bij De Groene Amsterdammer en gewezen onderzoeker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.De verschillende hoofdstukken in ‘De twintig…’ leveren een mooie staalkaart op van de grote vraagstukken die de mensheid de tweede helft van de 20ste eeuw en de eerste jaren van de 21ste eeuw bezighielden: globalisering, milieu-problematiek, de postkoloniale wereld, feminisme, kapitalisme…Klinkende namen die we tegenkomen zijn ondermeer Simone de Beauvoir (Le deuxième sexe), Michel Foucault (Folie et déraison), Hannah Arendt (Eichmann in Jerusalem) Frantz Fanon (Les damnés de la terre), Herbert Marcuse (One-dimensional Man), Neil Postman (Amusing ourselves to Death), Naomi Wolf (The Beauty Myth), Robert Putnam (Bowling Alone), Willem Easterly (The White Man’s Burden) enz…Een oplijsting zoals ‘De twintig…’ met daaraan gekoppeld verre van onaardige samenvattingen en duidingen heeft als groot voordeel dat u in principe deze op hun waarde geteste boeken niet zelf meer in hun geheel hoeft te lezen en er toch fijntjes over kunt meepraten, wanneer ze eens ter sprake komen. Mooi werk dus al had, naar mijn aanvoelen, de titel van het boek wel van wat meer bescheidenheid mogen getuigen: waarom De twintig boeken.… (alsof die keuze onbediscuteerbaar en vaststaand is) en niet gewoon Twintig boeken…Casper Thomas (samensteller) * De twintig boeken die ons denken veranderden * Uitgeverij AUP * 208 p * 19,95 euro * ISBN 978 94 6298 028 0.

*
Als al het andere voorbij is
Drie verhalen bevat het amper 39 bladzijden tellende boekje Als al het andere voorbij is van de Nederlandse dichter, schrijver en columnist Hans Muiderman en dat recent door Aspekt werd uitgegeven. In die drie verhalen reist de schrijver door het landschap van de Grote Oorlog: Passendale, Albert (een stadje in de buurt van Amiens, gelegen aan het riviertje de Ancre, een zijrivier van de Somme) en de heuvels bij Douamont (aan de Maas). De lezers (lezeressen) die een recon-structie verwachten van de feiten die er zich honderd jaar geleden afspeelden, komen bedrogen uit. Muiderman beschrijft, als scherp observerende ‘toerist’, dagdagelijkse gebeurtenissen die hij echter op onnavolgbare wijze weet te verweven met de geschiedenis van die plekken. Soms lijkt het wel alsof de waanzin van toen ook nu nog op de loer ligt. Treffend ook is de toon waarin Muiderman herinneringen laat resoneren: literair, gestileerd, met gepaste eerbied.
Als voorbeeld misschien een kort fragmentje uit het tweede verhaal: zittend in een kerkje in Albert met voor hem, in het flikkerende kaarslicht, de namen van enkele DeBray’s die WOI niet overleefden, gaat de auteur in gedachten een gesprek aan met mevrouw DeBray. ‘Denkt u vaak aan hen, mevrouw DeBray? Gaat het verder goed met u? Je moet verder, hè, je kan niet bij de pakken neer gaan zitten. Honderd jaar later roepen ze wel ach en wee. Beetje laat, vindt u ook niet? Wat zegt u? Inderdaad, dat hadden we moeten doen. Herdenken is pas achteraf. Van te voren nadenken was beter geweest. Wat u zegt, eerst onze hersens gebruiken. We hadden verstandiger moeten zijn, nu we herdenken zijn we te laat’.
Mooi, toch? En vooral waar.
Hans Muiderman * Als al het andere voorbij is * Uitg. Aspekt * 39 p * 10,95 euro * ISBN 978 94 6153 589 4.
*
Hirohito. De efficiënte buiging van de edelman
Met de 62 jaar en 13 dagen die hij over Japan heerste was Hirohito (1901 – 1989) de langst regerende keizer uit de geschiedenis van het land. Toen hij in 1926 – als 124ste in de rij – officieel zijn vader Yoshihito opvolgde was Japan al een grootmacht geworden. Zijn regeerperiode staat in het land van de rijzende zon bekend als die van de Showa, van de verlichte vrede of harmonie der landen, een naam trouwens die Hirohito ook postuum kreeg en waaronder hij nu in Japen het bekendst is. Over Hirohito verscheen zopas een korte biografie onder de titel De efficiënte buiging van de edelman, geschreven door de Belgische historicus Jeannick Vangansbeke (1967) en uitgegeven door Aspekt. Gespreid over 130 bladzijden geeft het boekje een goed beeld van de man en het tijdperk waarin hij leefde. Voor wie meer over hem wil weten is de uitgebreide literatuurlijst, die maar liefst 10 bladzijden beslaat, een nuttige wegwijzer.
Al van de in de jaren twintig, zo schrijft Vangansbeke, begon Hirohito al een liberale koers te varen. Vroeg in de jaren dertig gingen militairen op eigen houtje die koers echter saboteren. De oorlog (WOII waarin Japan de kant van de Duitsers koos en zichzelf in de strijd gooide met de aanval op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor) kon de keizer niet verhinderen, er een einde aan maken deed hij wel, zo verklaarde hij later voor de geschiedenis.
Vangansbeke besteed in zijn werk veel aandacht aan de vraag of dit beeld dat de keizer van zichzelf creëerde wel klopt. Was het trouwens de Amerikaanse generaal Douglas MacArthur die als een moderne shogun (titel voor Japanse opperbevelhebber) Japan veramerikaniseerde of stond Hirohito dat goedkeurend toe en verhinderde hij door de capitulatie een verdeling naar Koreaans voorbeeld?
Uitgebreid staat de auteur ook stil bij de kolonisa-tiepolitiek van Japan waarin ook Nederland, zeer actief in het Verre Oosten, een aardig mondje meepraatte. De begrippen ‘vrede en harmonie’ die synoniem staan voor de regeerperiode van Hirohito doen bij onze noorderburen nog steeds de wenkbrauwen fronsen.
Wim Kan, die zelf in een Jappenkamp had gezeten, kon het in 1971, toen Hirohito Nederland bezocht en hij de keizerlijke stoet met grote snelheid door de straten zag scheuren, niet nalaten zich af te vragen ‘of Wiesenthal (berucht jager op nazi-misdadigers) hem misschien op het spoor was’.
Jeannick Vangansbeke * Hirohito. De efficiën-te buiging van de edelman * Uitgeverij Aspekt * 162 p * 16,95 euro * ISBN 978 94 6153 680 8.
*
Het onbekende Reich
In Het onbekende Reich. Minder bekende feiten van het Oostfront staat de Nederlandse historicus en uitgever Perry Pierik stil bij een aantal minder bekende facetten van de oorlog in Rusland tussen 1941 en 1945. Zowel politieke als militaire zaken komen daarbij aan bod. Gezien de veelheid aan onderwerpen die worden behandeld, is de uitleg telkens vrij summier hoewel ze alle, stuk voor stuk, genoeg stof zouden opleveren voor een apart boekwerk. Voor wie meer wil weten verwijst de auteur naar een achteraan in het boekje opgenomen (beperkte) literatuurlijst. Omdat een kille opsomming van alles wat Pierik onder de aandacht wil brengen mij tamelijk nutteloos lijkt, ga ik me hier beperken tot slechts enkele items. Zo wordt als eerste een vrij onbekende organisatie van de SS voor het voetlicht gebracht. Het gaat om een onderdeel van de Waffen-SS, de militaire tak van de organisatie, de zogenaamde Kommandostab Reichsführer-SS die de positie van Himmler in bezet Rusland moest verstevigen tegenover het leger en de partij. Samen met de beruchte Einsatzgruppen was deze Kommandostab verantwoordelijk voor een groot aantal slachtpartijen waarbij soms ook de ‘beveiligingsdivisies achterland’ van het leger werden ingeschakeld. Voor Pierik was een en ander een voorbeeld te meer voor de overlappende verantwo
ordelijkheden en de bestuurlijke chaos die kenmerkend waren voor het Derde Rijk. Op militair vlak bestudeerde de auteur de Duitse bewapeningsinspanningen en vooral het aandeel  daarin van de Tsjechische wapenindustrie (Skoda). Ook de gespannen verhoudingen tussen de gemotoriseerde eenheden van het Duitse leger en de infanterie (’het werkpaard’) worden belicht evenals de enorme verliezen die het Russische leger leed in 1945 daar Stalin snel een geforceerd einde wilde maken aan de krijgsverrichtingen. Opvallend in het boek zijn ook de illustraties die vaak, beter dan woorden, getuigen van de wreedheid die deel uitmaakte van de oorlog aan het Oostfront.
Perry Pierik * Het onbekende Reich * Uitg. Aspekt * 166 p * 12,50 euro * ISBN 978 946153 566 5.
Katelijne
***

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *